Projekt ustawy – Prawo własności przemysłowej, oznaczony w wykazie prac legislacyjnych Rady Ministrów numerem UC81, to nie kolejna punktowa nowelizacja, lecz projekt zupełnie nowej ustawy, która ma zastąpić obowiązujące Prawo własności przemysłowej z 2000 r. Projekt trafił do Rządowego Centrum Legislacji pod koniec czerwca 2026 r. i znajduje się obecnie na etapie opiniowania i konsultacji publicznych.
Kompleksowo porządkuje on przepisy dotyczące ochrony własności przemysłowej od rozwiązań technicznych i designu, przez oznaczenia służące identyfikacji produktów, po postępowania przed Urzędem Patentowym RP. Z perspektywy przedsiębiorców największe znaczenie mogą mieć jednak te rozwiązania, które wpływają na sposób zabezpieczania nowych produktów, technologii, oznaczeń i informacji poufnych: szybsza ochrona wzorów użytkowych, depozyt know-how, zmiany w opłatach i terminach oraz nowe zasady dotyczące wzorów przemysłowych. Dlatego to na tych aspektach skupia się niniejszy komentarz.
1. Szybsza ochrona wzorów użytkowych
Projektowane przyspieszenie ochrony wzorów użytkowych może mieć szczególne znaczenie dla firm produkcyjnych, technologicznych i przemysłowych. Chodzi o rozwiązania techniczne dotyczące budowy, konstrukcji lub zestawienia elementów produktu. Wzór użytkowy bywa bardziej praktycznym instrumentem niż patent, bo dotyczy konkretnych usprawnień wdrożeniowych: elementów maszyn, narzędzi, opakowań technicznych, części urządzeń czy rozwiązań konstrukcyjnych.
Projekt zakłada zastąpienie obecnego systemu badawczego systemem rejestrowym. Ma to zdecydowanie skrócić czas rozpatrywania zgłoszeń – obecnie średni czas rozpatrywania zgłoszeń wzorów użytkowych wynosi 25 miesięcy, a po zmianach ma wynieść około 12 miesięcy.
Pełnej automatyzacji jednak nie będzie. Zgłoszenie będzie musiało obejmować opis wzoru ujawniający jego istotę, zastrzeżenia ochronne, rysunki przedstawiające istotne cechy techniczne oraz skrót opisu. Będzie mogło dotyczyć tylko jednego rozwiązania, z jednym niezależnym zastrzeżeniem ochronnym. Urząd Patentowy sporządzi sprawozdanie o stanie techniki oraz wstępną opinię dotyczącą m.in. warunku jednego rozwiązania, nowości i stosowalności przemysłowej.
Krótsze postępowanie to realna korzyść, zwłaszcza dla mniejszych firm, które nie mogą czekać kilka lat na potwierdzenie ochrony swojego rozwiązania. Ale szybsza procedura, przy mniejszym ciężarze badania po stronie Urzędu, przenosi odpowiedzialność za weryfikację stanu techniki na zgłaszającego. Rejestracja nie jest gwarancją, że prawo jest niepodważalne. Konkurent nadal będzie mógł kwestionować jego ważność, a w sporze o naruszenie prawa z rejestracji wzoru użytkowego trzeba będzie dołączyć sprawozdanie o stanie techniki albo informację o jego niesporządzeniu.
Błędy takie jak źle opisany wzór, zbyt wąskie lub zbyt szerokie zastrzeżenie ochronne czy brak wcześniejszego sprawdzenia podobnych rozwiązań ujawnią się dopiero w sporze, kiedy będą kosztować znacznie więcej.
2. Depozyt tajemnicy przedsiębiorstwa
Drugą istotną nowością ma być depozyt informacji stanowiących tajemnicę przedsiębiorstwa, prowadzony przez Urząd Patentowy z wykorzystaniem systemu teleinformatycznego. Przedmiotem depozytu ma być dokument elektroniczny zawierający informacje stanowiące tajemnicę przedsiębiorstwa w rozumieniu ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji. Wpis następuje na wniosek i podlega opłacie, a sam depozyt ma trwać 5 lat, z możliwością przedłużania na kolejne roczne okresy.
Przedsiębiorstwa, które nie chcą lub nie mogą ujawniać rozwiązań w procedurze patentowej, zyskują więc alternatywę. Patent daje monopol, ale wymaga ujawnienia wynalazku. Tajemnica przedsiębiorstwa działa odwrotnie: jej wartość polega na tym, że informacja nie jest powszechnie znana, ma wartość gospodarczą i jest objęta realnymi działaniami w celu zachowania poufności. Depozyt będzie przydatny zwłaszcza przy dokumentacji technicznej, recepturach, procedurach produkcyjnych czy danych technologicznych. Jego główną funkcją będzie ułatwienie dowodzenia, że dana informacja istniała w określonej dacie i miała określoną treść.
Trzeba przy tym podkreślić, czym depozyt nie będzie: nie będzie patentem, prawem ochronnym ani rejestrem potwierdzającym własność know-how. Urząd Patentowy nie zbada ani przedmiotu depozytu, ani uprawnienia wnioskodawcy do zawartych w nim informacji. W tym zakresie Urząd będzie opierał się na oświadczeniu wnioskodawcy. Jego rola ogranicza się do zapewnienia sądowi wglądu do depozytu, gdy strona się na niego powoła. Sąd będzie mógł także zobowiązać Urząd Patentowy do udostępnienia depozytu biegłemu.
Depozyt może więc wzmocnić pozycję dowodową, ale nie zastąpi podstawowych działań ochronnych: umów NDA, regulaminów dostępu do informacji, ograniczeń uprawnień pracowników i współpracowników, kontroli obiegu dokumentów, oznaczania informacji poufnych. Firma, która zdeponuje dokument, ale nie chroni realnie poufności informacji, może mimo mieć wszystko problem z wykazaniem, że rzeczywiście chodzi o tajemnicę przedsiębiorstwa.
Choć samo narzędzie może okazać się atrakcyjne w wielu przypadkach, to trzeba mieć na uwadze konieczność zapewnienia najwyższej ochrony w zakresie cyberbezpieczeństwa. Z pewnością taki depozyt z uwagi na wrażliwość danych w nim umieszczonych może być bardzo pożądanym celem dla wirtualnych przestępców.
3. List ochronny
Bardzo dużą zmianą ma być wprowadzenie instytucji listu ochronnego do Kodeksu postępowania cywilnego (dodanie art. 47995a). Uzasadnieniem w tym przypadku ma być ochrona przed nadużywaniem praw z patentu – przede wszystkim postępowań zabezpieczających. Obecnie ochrona w postępowaniach zabezpieczających w sprawach ochrony własności intelektualnej opiera się co do zasady na wniosku uprawnionego. List ochronny ma polegać na tym, że podmiot, który spodziewa się, że uprawniony rozpocznie takie postępowanie, które może naruszać jego interesy może złożyć do sądu uprzednie stanowisko obronne w postaci listu ochronnego, który przedstawia jego argumenty przeciwko udzieleniu takiego zabezpieczenia. Sąd ma mieć obowiązek dołączyć taki list do akt sprawy.
Innymi słowy, podmiot który chce wejść na rynek i przypuszcza, że prawo z patentu jego konkurenta może mu to uniemożliwić ma mieć możliwość swego rodzaju prewencyjnego wypowiedzenia się w sprawie. Choć dla wielu przedstawicieli rynku taki mechanizm jest korzystny – przede wszystkim dla producentów generycznych produktów, np. leków, to jednocześnie może on stanowić osłabienie praw własności intelektualnej. Największe zagrożenie w tym przypadku dotyczy czasu rozpoznawania spraw o zabezpieczenie. Sam list ochronny może stanowić po prostu mechanizm wypowiedzenia się danego przedsiębiorcy, jeśli podejrzewa on, że przeciwko jego interesem zostanie wszczęte postępowanie zabezpieczające. Problemem może okazać się przede wszystkim wydłużenie postępowań zabezpieczających, które już dziś w praktyce często uniemożliwiają skuteczną ochronę patentową. Jeśli imitacja danego produktu objętego ochroną patentową jest wprowadzana na rynek, to liczy się przede wszystkim czas, który może zostać udzielone zabezpieczenie. Reakcja sądu po kilku miesiącach w praktyce prowadzi do nieodwracalnych szkód w ochronie własności intelektualnej.
4. Opłaty i terminy przed Urzędem Patentowym
Kwestia opłat przed Urzędem Patentowym to nie tylko pytanie o ich wysokość, ale również o to, co dzieje się wtedy, gdy przedsiębiorca nie zdąży ich wnieść w wyznaczonym terminie.
Opłaty jednorazowe co do zasady mają być uiszczane z góry. Brak wpłaty oznacza wezwanie do jej uiszczenia w terminie miesiąca; w przypadku opłaty za zgłoszenie przedmiotu własności przemysłowej możliwy będzie dodatkowy miesiąc, ale z podwyżką o 50%. Opłaty okresowe będzie można wnosić nie wcześniej niż rok przed terminem podstawowym, a po jego upływie jeszcze w dodatkowym terminie 6 miesięcy, ale z podwyżką o 30%. Wyłączone ma być natomiast stosowanie przepisów o przywróceniu terminu do tych terminów.
Nie po każdym uchybieniu terminowi przedsiębiorca pozostaje bez dalszej ścieżki działania. Projekt przewiduje odrębny mechanizm: decyzja o umorzeniu postępowania z powodu nieuiszczenia opłaty za zgłoszenie albo decyzja stwierdzająca wygaśnięcie prawa z powodu nieuiszczenia opłaty okresowej może zostać uchylona w trybie ponownego rozpatrzenia sprawy, jeżeli strona uprawdopodobni brak winy w uchybieniu i uiści zaległą opłatę powiększoną o 50%.
Terminów opłat za ochronę nie można traktować jak zwykłych terminów administracyjnych. Łatwo je przeoczyć, trudno naprawić, a utrata prawa z tego powodu może być bardziej dotkliwa niż sama opłata.
Przy zgłoszeniu co najmniej trzech różnych przedmiotów własności przemysłowej w ciągu trzech miesięcy opłata za zgłoszenie każdego z nich, na wniosek zgłaszającego, ma być obniżana o 30%. To rozwiązanie premiuje przemyślane zarządzanie portfelem IP, na przykład jednoczesne zgłoszenie znaku towarowego, wzoru przemysłowego i wzoru użytkowego, zamiast przypadkowych, rozproszonych zgłoszeń składanych dopiero po pojawieniu się problemu z konkurencją.
Projekt przewiduje również mechanizm informowania o zbliżającym się terminie wniesienia opłaty za dalszy okres ochrony. W przypadku znaków towarowych i wzorów przemysłowych Urząd Patentowy ma informować uprawnionego nie później niż 6 miesięcy przed upływem poprzedniego okresu ochrony. W przypadku patentów, dodatkowych praw ochronnych, wzorów użytkowych i topografii taka informacja ma być przekazywana na wniosek uprawnionego, nie później niż miesiąc przed terminem. Nieotrzymanie tej informacji nie będzie jednak wpływać na ocenę zachowania terminu.
Jeśli w dniu terminu wystąpią ograniczenia dostępności systemu teleinformatycznego Urzędu Patentowego, leżące po stronie Urzędu, uniemożliwiające wniesienie pisma, będzie je można złożyć najpóźniej następnego dnia po przywróceniu dostępności, niebędącym sobotą ani dniem wolnym od pracy, uprawdopodabniając te okoliczności w piśmie.
5. Nowe przepisy o wzorach przemysłowych
Zmiany dotyczące wzorów przemysłowych obejmą nie tylko producentów klasycznych produktów. Odczuje je też branża cyfrowa i e-commerce, a także sektor mody, branża meblarska oraz szeroko rozumiany design.
Projekt definiuje wzór przemysłowy jako postać całego produktu albo jego części, wynikającą z linii, konturów, kolorystyki, kształtu, faktury, materiału samego produktu lub dekoracji. Projekt wprost wskazuje też na ruch, przechodzenie lub inny rodzaj animacji tych cech. Produktem może być nie tylko przedmiot materialny, ale też produkt przyjmujący formę niefizyczną, w tym praca graficzna, symbol graficzny, logo, powierzchniowy motyw zdobniczy, krój pisma typograficznego czy graficzny interfejs użytkownika. Produktem nie jest natomiast program komputerowy jako taki. Ochrona obejmie więc obszary, w których dziś rozstrzyga się przewaga konkurencyjna, np. wygląd aplikacji, animację elementów interfejsu, formę opakowania.
Zgłoszenie ma obejmować podanie, przedstawienie wzoru oraz wskazanie produktów, w których wzór ma być zawarty lub zastosowany, przy czym to wskazanie nie wpływa na zakres ochrony. Zgłaszający może dołączyć opis wyjaśniający, ale ani opis, ani pisemne dysklamacje nie wpłyną na zakres ochrony. Kluczowe będzie więc samo przedstawienie wzoru: fotografia, rysunek, film wideo, obrazowanie lub modelowanie komputerowe, w wersji statycznej, dynamicznej lub animowanej.
Przedstawienie wzoru powinno być dostatecznie jasne, tak aby możliwe było określenie zakresu żądanej ochrony. Jeżeli zgłoszenie obejmuje różne reprodukcje albo więcej niż jeden widok, powinny być one spójne, a przedmiot ochrony będzie ustalany na podstawie wszystkich cech wizualnych tych reprodukcji lub widoków łącznie. Opis nie skompensuje nieprecyzyjnego przedstawienia wzoru.
Prawo z rejestracji ma trwać 5 lat od daty zgłoszenia, z możliwością przedłużania na kolejne 5-letnie okresy do maksymalnie 25 lat. Możliwe będzie też odroczenie publikacji informacji o udzieleniu prawa na okres do 30 miesięcy, liczony co do zasady od daty zgłoszenia wzoru. Może to być przydatne przy premierze produktu, kolekcji czy kampanii: wzór można będzie zabezpieczyć przed wejściem na rynek, bez natychmiastowego ujawniania go konkurencji.
6. Czy projekt jest korzystny dla biznesu?
Kierunek zmian jest w większości jest korzystny, a zawarte w nim rozwiązania odpowiadają na realne problemy rynku. Są w nim jednak zawarte rozwiązania, które z pewnością będą budzić kontrowersje. Na tym etapie prac jego treść może się jeszcze zmienić, jednak już teraz warto zweryfikować, które rozwiązania techniczne, wzory produktów, elementy interfejsów, oznaczenia i informacje poufne mają dla naszej organizacji realną wartość gospodarczą i które z nich powinny zostać objęte ochroną w pierwszej kolejności.
Przyjęcie projektu przez Radę Ministrów planowane jest na IV kwartał 2026 r. Sama ustawa ma wejść w życie po 12 miesiącach od ogłoszenia, natomiast przepisy dotyczące wzorów przemysłowych mają wejść w życie 9 grudnia 2027 r.
Autorka: Wiktoria Rogowska
